Schwaeb. Hall

Om half elf gaan we op weg. Clim is als eerste opgestaan, hij kon niet goed slapen vanwege voortdurende hikaanvallen. Hij voelt zich verder ook niet zo lekker. We bereiken ons doel zo rond vier uur zonder noemenswaardig oponthoud op de Autobahnen. Ons hotel omvat verschillende gebouwen, het complex heeft ook nog een soort landschapspark te bieden: overal bankjes, zitjes, een klimmuur, een hoogstamboomgaard, kiosken en een echte bloemen- en kruidentuin. We kunnen achterom parkeren, aan de voorkant is de ingang van het gerenommeerde restaurant en de Gasthof.

Onze hoekkamer met schuin plafond bevindt zich op de bovenste etage (3.ten Stock), er mag gerookt worden. De badkamer is enigszins bekrompen, maar verder wel in orde. Op het beperkte terras naast de ruime lobby (met een bibliotheek bij de zitjes) drinken we plaatselijk bier. Daarna gaan we op zoek naar een eetgelegenheid in het dorp Hessental. Ik schiet wachtenden bij een bushalte aan, die verwijzen ons naar een pizzeria waar we door een moddervette dame worden bediend. Clim voelt zich belabberd en laat tweederde van zijn pizza onaangeroerd staan. Voetje voor voetje schuifelt hij terug naar het hotel. Hij heeft koorts. Opmerkelijk, hij drinkt geen druppel bier voor hij al vroeg onder de wol kruipt. Hij moet dus wel echt ziek zijn.

Clim is weer als eerste op, hij heeft een beroerde nacht achter de rug, vol van koortsdromen, apneu’s, luidruchtig snurken, koude rillingen en diepe hikken. Hij staat als eerste onder de douche in de hoop dat hij zich daarna beter voelt. Ontbijten doen we nu samen. Ik laat het me smaken en tast vooral toe bij de zalm. Clim doet het wat rustiger aan. Het hotel is blijkbaar een familiebedrijf, de oma (zoals ze zichzelf noemt) zwaait er de scepter en controleert ’s morgens of alles op rolletjes loopt. Clim duikt nog even in bed voordat we na tienen in de auto stappen en Schwäbisch Hall bezoeken.

In het stadje heeft hij problemen met fileparkeren, het lukt hem ondanks herhaalde pogingen niet. Dwars door voetgangersgebied (geen politieagent te zien gelukkig) rijden we naar de andere kant van de stad waar we bij een parkeergarage terecht kunnen. Ook daar vertoont Clim de nodige onzekerheid, zijn rijgedrag is navenant heel aarzelend en hij kan heel moeilijk ruimte inschatten. We lopen naar de onstuimige Kocher - rivier die omringd is door fraaie vakwerkpanden met kleurig beschilderde luiken. In een winkelstraat poot ik Clim neer op een terras met een kop koffie. Hij komt amper vooruit, dus ik ga een uurtje op eigen houtje de stad bekijken. Ik verken het noordelijke stadsdeel Kocherquartier dat nog niet zo lang geleden gerenoveerd is, onder andere is er van een gevangenis een inkoopcentrum gemaakt. Verder ligt er de Hospitalkirche en nog een middeleeuwse toren en natuurlijk de nodige vakwerkbouw. Grappig zijn de beelden op de trappen naar de moderne Musikschule.

Als ik weer bij het terras terugben, blijkt Clim nog steeds in dezelfde houding te zitten, de koffie is nog niet eens helemaal op. We lopen op ons dooie gemak het zuidelijke stadsdeel af, langs de rivier met verschillende oude overdekte bruggen. Uiteindelijk komen we uit bij de Markt met het stadhuis, de hooggelegen Sankt Michael-kerk en een serie gildehuizen. We beklimmen de 53 treden naar de kerk, vergeefs, die blijkt gesloten. We zijgen vermoeid neer voor dure koffie op het terras van de Goldener Adler waar we overvallen worden door een fikse regenbui. Overigens, de koffie is tegenwoordig in Duitsland uitstekend.

RATHAUS SCHWÄBISCH HALL
Das barocke Schmuckstück am Marktplatz

Das Wetter mag sein, wie es will, das Rathaus der Stadt Schwäbisch Hall erstrahlt in hellem Glanz. In Gold getaucht, bildet die Strahlenscheibe die Spitze des Turms mit seinen vier Uhrblättern und seiner schmiedeeisernen Krone. Genauso prächtig zeigt sich das Gebäude im Ganzen. Säulen und Girlanden, Bögen und Kugeln prägen die reichgeschmückten Fassaden. Im Stil des Barock wurde 1732 der Grundstein gelegt, 1735 wurde das Rathaus eingeweiht und schließt seither den Marktplatz unterhalb der St. Michaelskirche nach Westen hin ab. Es spricht für den architektonischen Reichtum der Stadt, daß das Rathaus seine Umgebung nicht dominiert, sondern sich einfügt in die einzigartige Kulisse des Marktplatzes, für die Schwäbisch Hall weithin bekannt ist. Auf Fotografien ist festgehalten, welch Jammerbild das Haus nach dem Brandbombenangriff vom 16. April 1945 bot. Die kostbare Ausstattung mit Stukkaturen und Deckengemälden des oberitalienischen Malers Livio Retti waren vernichtet. Der Gemeinderat beschloß, das Rathaus möglichst originalgetreu wieder aufzubauen. Für die Rekonstruktion der Bilder wurden Farbaufnahmen von 1943 herangezogen. Die heutigen Deckenfresken stammen von Prof. Reckendorfer aus Wien. Am 30. April 1955 konnte die Stadt die Einweihung des Rathauses gebührend feiern. Noch heute erinnert der Doppeladler über der Portalpartie an die bis 1802 währende Geschichte der Salzsiederstadt als Freie Reichsstadt. Weiterhin zu sehen sind das Wappen Schwäbisch Halls mit Kreuz und Hand und die Stadtfarben gelb und rot. Allenfalls mit dem Fernglas zu erkennen ist indes die Inschrift der Goldenen Sonne hoch über dem Rathaus. Gleichsam über Geschichte und Zeit stehend, ist ihr in hebräischen Buchstaben eingeschrieben der Name des Allerhöchsten, "Jahwe".

Als het weer droog is wandelen we terug naar de parkeergarage. Clim schijnt vergeten te zijn hoe alles daar werkt, hij is duidelijk in de war. Zonder ongelukken bereiken we ons hotel, waar Clim onmiddellijk onder zeil gaat. Om een uur of vier is hij weer mans genoeg voor een wandeling door het hotelparkje. Daar staat echter veel wind die ons terug naar binnen verdrijft. We besluiten in het hotel te eten. De gerechten zijn er van het exquise soort, maar het is er niet echt duur, zeker niet vergeleken met de prijzen in vergelijkbare Nederlandse restaurants. Na het diner zoekt Clim weer meteen zijn bed op. Nu wil hij ook geen biertje, hij gloeit van de koorts. Ik lees ondertussen het boek “Schurkenstaten” van Tony Wheeler, de oprichter van de Lonely Planet-gidsen. Verder bekijk ik op de Duitstalige Phoenix-zender interessante documentaires over archeologie in Egypte en over het mondiale watertekort.

Clim maakt 's nachts een zware val in de hotelkamer en belandt met inwendige bloedingen in het ziekenhuis. Daar wordt tevens een longontsteking geconstateerd. Hij wordt diezelfde dag nog geopereerd en zal 10 dagen min of meer versuft in het Krankenhaus verblijven. Jos blijft al die tijd in het hotel achter en zoekt hem elke dag met de taxi een of twee keer op. Verder heeft Jos contact met de behandelende specialisten. Op eigen houtje bezoekt hij nogmaals twee keer het stadje Schwäbisch Hall en de kloosterburcht Comburg. Hieronder volgt een verslag van zijn bezoeken.

De rest van de dag heb ik voor mezelf. Ik wandel naar het centrum een kilometer verderop. De aan de Markt gelegen Michaelkerk is nu wel open en ik breng er een uurtje door, alle grafmonumenten bekijkend. Voor een evangelische kerk is de bezichtiging zeer de moeite waard, het interieur ziet er tamelijk flamboyant uit. De hoofdattractie is een altaarstuk, een triptiek van een Vlaamse meester. Het zijn voornamelijk senioren, leeftijdsgenoten dus, die de kerk aandachtig bezoeken.

ST. MICHAEL-KIRCHE

Die Michaelskirche, die mit ihrer berühmten Treppe majestätisch über dem Marktplatz thront, wurde am 10. Februar 1156, im Jahr nach der Kaiserkrönung des Staufers Friedrich Barbarossa, vom Bischof von Würzburg geweiht. Aus dieser Zeit stehen nur noch die vier untersten Geschosse des romanischen Westturms mit der Vorhalle. Von hier aus überblickt der Erzengel Michael, eine Steinskulptur aus dem späten 13. Jahrhundert, als Hüter der Gerechtigkeit das Marktgeschehen und die Stadt. Im 15. Jahrhundert wurde die dreischiffige romanische Basilika ersetzt durch eine gotische Hallenkirche. Herausragende Werke der spätgotischen Kunst im Innern der Kirche sind der große niederländische Passionsaltar im Chor (um 1460), und das überlebensgroße Kruzifix des Ulmer Bildhauers Michel Erhart (signiert und datiert 1494).

Ins Auge fallen neben weiteren Altären und Gemälden auch die zahlreichen Personendenkmale aus 500 Jahren. Sie dokumentieren Reichtum und Kunstsinnigkeit der führenden Familien der alten Salzsiederstadt. Zu dieser Bildgeschichte gehören die Epitaphe und Grabmale der aus Holland eingewanderten Goldschmiede- und Theologenfamilie Bonhoeffer, der Vorfahren des von den Nationalsozialisten ermordeten Theologen D. Bonhoeffer (1906-1945).
Als Prediger an St. Michael wirkte von 1522 bis 1548 der süddeutsche Lutherschüler und Reformator Johannes Brenz (1499-1570): Seine behutsame Durchführung der Reformation verhinderte einen "Bildersturm", so daß wir ihm die Bewahrung der vielen wertvollen spätmittelalterlichen Kunstwerke in den Haller Kirchen verdanken. Als Theologe, Schriftsteller und Verfasser eines weit verbreiteten Katechismus genoß er europaweites Ansehen. Er hat ab 1553 der Reformation in Württemberg ihr Profil verliehen, das für mehrere deutsche Länder vorbildlich wurde.

Die mittelalterliche Beinkammer mit ihren Schädeln im Chor, die Funde aus dem Grundstein des Chores von 1495, das Ratsgestühl von 1534, ein 1605 gefundener Mammutzahn, der "Hungerkasten" von 1817: - all dies und vieles andere Kuriose und Interessante machen eine Führung durch die Kirche zum Erlebnis.
Vom Marktplatz aus führt in 53 Stufen die große, zwischen 1507 und 1510/11 erbaute Treppe, (seit 1925 Bühne der sommerlichen Freilichtspiele) zur romanischen Vorhalle der Kirche, und über weitere 160 Stufen erreicht man durch den Turm die Glockenstuben (mit 10 Glocken, die älteste von 1260) und die ehemalige Türmerwohnung mit dem prächtigen Ausblick über die Altstadt.

Ik loop de steile straatjes op en bereik na een uitputtende klim over trappen de gigantische middeleeuwse Neubau. Gesloten, ik heb niet anders verwacht. Vanaf het panoramaplatform kan ik een weidse blik over de oude stad werpen. Naar beneden, waar ik uit kom bij het Hallisches - Fränkisches Museum, entree € 2,50. Daar breng ik een tijdje door in met name de oude woontoren, waar elke etage een speciaal tijdvak beslaat. De 20e eeuw met zijn moderne werken sla ik over. Aardig zijn de opnames van Antarctica van een plaatselijke fotograaf. Schwäbisch Hall blijkt een zusterstad van het uiterst charmante Poolse stadje Zamosc. De bibliothecaresse is daar ook geweest en deelt mijn enthousiasme over het plaatsje.

HÄLLISCH-FRÄNKISCHES MUSEUM
Museum für Kunst- und Kulturgeschichte

Das Hällisch -Fränkische Museum, im mittelalterlichen Stadtkern Halls gelegen, zeigt auf über 3000 qm Ausstellungsfläche Geschichte, Kunst und Kultur der Reichsstadt und ihrer Umgebung. Es erstreckt sich über sieben historische Gebäude. Ein informativer Rundgang führt die Besucherinnen und Besucher von den geologischen Anfängen der Region bis in die Gegenwart.

Im Zentrum des Gebäude-ensembles steht der um 1240 errichtete staufische Keckenturm. Auf acht Stockwerken beherbergt der einstige Wohnturm neben der Geologie und der Ur- und Frühgeschichte vor allem Sachzeugen aus der reichsstädtischen Geschichte Halls. In der so genannten Stadtmühle, einer früheren Mahlmühle, deren bauliche Struktur auf das 19. Jahrhundert zurück geht, wird die lokale Geschichte von der französischen Revolution bis zum Ende des 20. Jahrhunderts sowie verschiedene Sonderthemen vorgestellt.
Die Sammlung wurde vor über 160 Jahren durch den Historischen Verein für Württembergisch Franken angelegt und kontinuierlich ausgebaut. Sie enthält Exponate von überregionaler Bedeutung, wie etwa die von Eliezer Sussmann 1738/39 bemalten Synagogenvertäfelungen aus Unterlimpurg und Steinbach, oder die Elfenbeinfiguren des Leonard Kern aus der Zeit des Dreißigjährigen Krieges. Das Museum pflegt auch Nachlässe von Persönlichkeiten aus Schwäbisch Hall und der Region, zum Beispiel von Johann Friedrich Reik (1836-1970), Louis Braun (1836-1916) und Marie Sieger (1886-1970). Hinzu kommen Firmenarchive, wie etwa das der Grossag. Somit ist das Hällisch-Fränkische Museum ein wichtiges Dokumentationszentrum für die Geschichte, Kunst und Kultur der Region Württembergisch-Franken.

Ik verpoos vervolgens een tijdje bij de rivieroever. Dan begint het te regenen en kan ik schuilen onder een van de overdekte bruggen. Als het weer opklaart is het tijd voor koffie op het terras van een Konditorei. Voort gaat het naar het moderne museum Würth (gesticht door een rijke industrieel) dat tegen de linkeroever op gebouwd is. Op het binnenplein staan opvallend smakeloze beelden van fabeldieren opgesteld, deze veelkleurige plastieken in kinderlijke stijl zijn creaties van Niki de Saint Phalle (schijnt erg bekend te zijn…), kinderen ravotten erop. In de enorme museumboekhandel is het erg druk, waar komen al die mensen vandaan? Even verderop is in de openlucht een beeldhouwworkshop aan de gang. Welwillende amateurs krijgen er onderricht van professionele kunstenaars. Ik houd het voor gezien en zoek de Johanniterhalle op, een voormalige kerk. Daar is een eveneens druk bezochte tentoonstelling van Alte Meister (o.a. Lucas Cranach der Ältere) en een tijdelijke expositie van de weergaloze beeldensnijder Tilman Riemenschneider. Zijn werken zijn tijdelijk uitgeleend door het Bode - Museum in Berlijn, een van de topmusea op het Museuminsel dat ik ooit bezocht heb. Gratis entree, is het daarom zo druk?

JOHANNITERHALLE
Alte Meister in der Sammlung Würth / Der Eintritt ist frei.

Die Johanniterhalle, eine ehemalige Kirche aus dem 12. Jahrhundert, wurde im November 2008 als Museum neu eröffnet. Als Dependance der Kunsthalle Würth bildet das umfassend sanierte Gebäude die ideale Heimstatt für die bedeutende Sammlung Alter Meister in der Sammlung Würth, die den ehemaligen Fürstlich Fürstenbergischen Bilderschatz sowie zahlreiche Neuerwerbungen umschließt. Zurückgeführt werden konnten in die Johanniterhalle einige Exponate ihrer ehemaligen sakralen Ausstattung.
Die Sanierung umfaßte den Einbau modernster Haus-, Sicherheits-, Klima- und Sanitärtechnik nach höchsten musealen Standards, sowie die denkmalgerechte Restaurierung des originalen gotischen Dachwerks von 1400/01, das sich als ältestes seiner Art in Süddeutschland erweist. Zahlreiche, in der wechselvollen Geschichte profaner Nutzung unsachgemäß hinzugekommene bauliche Ergänzungen mußten zunächst entfernt, Dekorelemente freigelegt und gereinigt, die Natursteinfassade restauriert, die Gewölberippen des Chors und die Gewände der Maßwerkfenster im Innenraum konservatorisch behandelt und der Dachstuhl freigelegt werden, um das Gebäude wieder in seiner ursprünglichen Gestalt, Schönheit und Qualität erlebbar werden zu lassen.

Den Kernbestand der hochkarätigen Kollektion, die sich der Kunst des deutschen Südwestens – einschließlich des Bodenseeraumes und der Nordschweiz – vom ausgehenden Mittelalter bis zur beginnenden Neuzeit widmet, bildet der 2003 von Reinhold Würth erworbene ehemals Fürstlich Fürstenbergische Bilderschatz Donaueschingen. Die kunst- und kulturgeschichtliche Bedeutung dieses Konvoluts ist alleine schon deswegen so hoch einzuschätzen, weil die meisten Tafelbilder einer Zeit entstammen, aus der auf Grund des in Schwaben besonders radikal durchgeführten Bildersturmes nur äußerst selten Bilddokumente überliefert sind.

Erhalten haben sich zum Beispiel die phänomenale Familie der Naturmenschen Lucas Cranachs d. Ä. und ein ganzes Konvolut aus seiner Werkstatt, mit religiösen Szenen, profanen Lehrstücken und Porträts. Hervorzuheben sind aber auch ein um 1441/42 datiertes Konstanzer Bildnis des Ehepaares Wilhelm IV. Graf Schenk von Schenkenstein und Agnes Gräfin von Werdenberg - Trochtelfingen, zahlreiche Tafelbilder des Meisters von Meßkirch oder die Tafeln des hochbedeutenden Antonius-Retabels des Zürcher Veilchenmeisters. Sowohl auf dem Gebiet der Tafelmalerei als auch der Skulptur, etwa mit qualitätvollen Beispielen von Daniel Mauch, Tilman Riemenschneider oder dem näheren Umkreis des Hans Multscher, konnte dieser Bestand sinnstiftend ergänzt werden. Als Höhepunkte dürfen jedoch zweifelsohne weitere Neuzugänge aus der Hand Lucas Cranachs d. Ä. gewertet werden.

Het is tijd om terug te keren naar het ziekenhuis, waar ik om half vijf een afspraak met een specialist heb. Onderweg word ik overvallen door een hevig onweer, een half uur lang moet ik schuilen in een voetgangerstunnel vol graffiti. Clim ligt inmiddels in een bed op de 5e verdieping van het bijgebouw Waldhaus. Ik maak een praatje met zijn kwieke, 68-jarige kamergenoot uit Esslingen. Door de regenbui heb ik de dokter gemist, maar volgens een van de verpleegsters is er geen nieuws. Clim heeft weinig te missen, hij ligt maar een beetje voor zich uit te staren. Hij toont geen enkele interesse voor mijn bemoeienissen met de “Behörde”. De vriendelijke dames van de ziekenhuis -receptie bestellen voor mij een taxi die bestuurd wordt door Yusuf, een oude Turk uit Ankara. Hij zal me nog vaker vervoeren. Ik eet in het hotel, ik beperk me tot een fors bord Pfifferling - Cremesuppe (van cantharellen) met veel smakelijk brood. De rest van de avond regent het weer. Op tv volg ik de verslagen van de rellen in Engeland. Rond 9 uur breng ik neef Peter van de situatie op de hoogte.

Vandaag besluit ik een fikse wandeling te maken. Ik vertrek om tien uur richting Comburg, een dorpje onder de rook van Hall ten zuiden ervan gelegen. Ik zie het versterkte klooster in de verte op een heuvel liggen. Tot mijn verrassing zijn er nogal wat bezoekers, tot ik me plotseling realiseer dat het zondag is. De Stiftskirche is helaas dicht, pas om 14.00 uur is er een rondleiding. Het duurt me te lang om daar op te wachten. Ik loop de gehele weergang rondom het fortachtige bouwsel af, van waaruit men fraaie uitzichten over de heuvelachtige omgeving heeft. Het klooster is ook in adellijke handen geweest, heeft als lazaret voor gewonde militairen gediend, als woonplaats voor armlastige soldeniers met hun gezinnen en in het interbellum als plaatselijk hoofdkwartier van de HJ ofwel Hitler Jugend. Nu is het weer in handen van de kerk overgegeven. Wel is er nog een soort Pedagogische Hogeschool gevestigd in een van de neoklassieke bijgebouwen. Dat er elke eeuw wel iets bijgebouwd of gerenoveerd is kun je zien aan de eclecticistische stijlen. Ook bekijk ik nog het kerkje van het dorp zelf dat ik bereik door te dalen via de Bildersteig, een steile allee met verweerde standbeelden van heiligen.

COMBURG
Het klooster Comburg (of Komburg) was een Benedictijner abdijvorstendom in Duitsland, later een adellijk riddersticht.
Het ligt thans in de stad Schwäbisch Hall in Baden - Württemberg.

In de elfde eeuw bouwden leden van het Frankische gravengeslacht, dat ook Rothenburg ob der Tauber bezat op de Komburg een burcht, die door graaf Burkhard in 1079 werd getransformeerd in een Benedictijnerabdij. De voogdij kwam na het uitsterven van de Komburgers eerst aan de Hohenstaufen. Later kwam de voogdij achtereenvolgens aan de schenken van Limpurg, de rijksstad Schwäbisch Hall (1384) en het prinsbisdom Würzburg (1485).

In 1488 werd het klooster na een periode van verval omgezet in een koorherensticht. Een deel van de bezittingen ging door verkoop verloren aan de rijksstad Hall. De zelfstandigheid ging in 1541 verloren, waarna het gebied viel onder de landshoogheid van het prinsbisdom Würzburg.
Paragraaf 6 van de Reichsdeputationshauptschluss van 25 februari 1803 droeg het sticht over aan het keurvorstendom Württemberg. De gebouwen dienden van 1807 tot 1810 als residentie van prins Paul van Württemberg. En nog later als Jeugdherberg en als centrum voor de plaatselijke HJ (Hitlerjugend). Tegenwoordig is het weer een klooster met o.a. de mooie Stiftskirche.

Die Großcomburg, ein ehemaliges Benediktinerkloster, wurde im Jahre 1078 gegründet. Die ausgedehnte burgartige Anlage erhebt sich majestätisch auf einem Hügel. Die Außenanlagen der Comburg, u.a. der beeindruckende Wehrgang rund um den gesamten Gebäudekomplex, ist freizugänglich.
Die Stiftskirche St. Nikolaus wird geprägt durch die romanischen Türme und den Umbau der Barockzeit (1706-1715). Die reiche Innenausstattung umfaßt romanische Kunstschätze von internationalem Rang: den Radleuchter und das Altarantependium. Die Comburg beherbergt heute die Landesakademie für Fortbildung und Personalentwicklung an Schulen.

Vier kilometer verderop ligt het stadje Hall, niet zo ver meer dus. Ik volg de lommerrijke loop van de rivier de Kocher met verscheidene overdekte bruggetjes en zo kom ik vanzelf bij de Neubau van het stadje terecht. Onderweg drink ik koffie en fris in een keurige Gartenanlage. In de stad is feest, op diverse plaatsen wordt gemusiceerd en er is veel volk op de been. Het is de hele dag zonnig weer geweest, maar later op de middag betrekt de lucht en breekt er een stormachtige onweersbui los. Ik tracht in een bushokje te schuilen, maar de wind blaast de regenvlagen recht in mijn gezicht zodat ik toch nog drijfnat word. Om vijf uur bereik ik uiteindelijk het ziekenhuis. Ze hebben Clim alweer verhuisd, nu ligt hij op kamer 714 van het Waldhaus. Er is geen verandering in zijn toestand. Ik heb een privégesprek met een Iraanse specialist uit het heilige Mashad die voorstelt om ook nog eens een CT-scan van zijn hoofd en thorax uit te voeren. Men vindt dat hij nu physisch wel redelijk in orde is, maar psychisch lijkt het niet zo goed met hem te gaan. Daar heb ik begrip voor, temeer daar Clim verward overkomt en vreemd reageert op vragen. Ik denk nog steeds dat er ook sprake is geweest van een, misschien lichte, tia. Je weet maar nooit.

SCHWÄBISCH HALL

AL ONZE ANDERE REISVERSLAGEN