Ik vertrek wat eerder. Bij Alex neem ik de Stadtbahn naar Potsdam, een stadje (hoofdstad van het Land – deelstaat dus - Brandenburg) van 100.000 inwoners 30 kilometer ten zuidwesten van de stad, duidelijk nog behorend tot de Ballungsraum van de Grossstadt. Er volgt een lange tippel vanaf het station: de Havel over en dan direct voor me een open vlakte, waar men een verdwenen koninklijk paleis uit de zeventiende eeuw gaat herbouwen. Mooie koepelkerk aan plein, evenals een oud stadhuis en een renaissancistisch herenhuis. Tentoonstelling met schilderwerk van de acteur Armin Müller - Stahl, blijkbaar is hij tevens beeldend kunstenaar. Zijn doeken lijken me nogal expressionistisch, ik heb er verder geen tijd aan besteed.

De oude stadskern in met zijn universiteit (met ook een Amerikaanse afdeling) tot aan het centrale plein met een Russisch Monument / kerkhof van gevallenen, de sovjetofficieren hadden een extra ster op hun grafsteen, verschil moet er zijn… Voorbeeld van de ronkende retoriek op de sokkel van de beeldengroep (vrij vertaald uit het Russisch):

Verder aan het plein de Französische Kirche (rond gebouw, Pantheon - achtig), de Peter en Pauls Kirche en het begin van het Holländisches Viertel. Inderdaad, dat doet erg Hollands aan met zijn bakstenen trapgevels. Nu is het in bezit genomen door neringdoende middenstanders en kunstenaars. De toeristenindustrie heeft de wijk een extra impuls gegeven, ze is na de Wende geheel opgeknapt, in de meeste woningen hebben zich restaurants en alternatieve winkeltjes gevestigd, althans het predicaat “bio” en “öko” valt me op. Hier stuit je ook weer op toeristen, zelfs in het winterseizoen dus.. Ik kom terecht in een heuse prestigieuze wijk met bakbeesten van villa’s en pompeuze herenhuizen uit de achttiende en negentiende eeuw, in diverse stijlen zoals laat – barok, neoklassiek, Jugendstil. De invloedrijke en welgestelde burgers van het rijk wilden indertijd allemaal dicht bij de keizer en zijn gevolg wonen en Potsdam vormde lange tijd de residentie van de keizers, vandaar.

Potsdam: Park Sanssouci

Locatie: ten westen van het stadscentrum

Sanssouci is waarschijnlijk het mooiste park in heel Duitsland. Het maakte de afgelopen 250 jaar een gestage ontwikkeling door, maar werd voor het grootste deel ontworpen door Frederik de Grote tussen 1744 en 1770, door Friedrich Wilhelm IV tussen 1826 en 1860 en tenslotte door keizer Wilhelm II tussen 1902 en 1913. Sanssouci is bijna 300 ha groot en de belangrijkste elementen harmoniëren mede door de briljante landschapsarchitectuur. Om de belangrijkste delen van de enorme tuin te zien, heeft men een hele dag nodig.

Begin bij Schloss Sanssouci. Men kan het beste over Am Graben Gitter lopen, tussen Ebenhechs sfinxen door (1755), langs de grote fontein met classicistische beelden en schitterende bloemperken naar de Weinherg-terrassen, waarvan de wijnstokken al lange tijd beroemd zijn. Elk van de zes barokke terrassen heeft 28 glazen kappen om zonlicht te vangen opdat de druiven rijpen. Men kan het rococoslot bezoeken, waar Frederik de Grote woonde ‘zonder wereldlijke zorgen’ (sans souci). Ten oosten ervan ligt de Bildergalerie, die uitziet op de 18de-eeuwse Hollandse tuin. Langs de lanen staan linden; de heggen zijn fraai gesnoeid. Verder naar het oosten liggen de Neptunusgrot, die tussen 1751 en 1757 werd gebouwd, en een bloementuin. De obeliskpoort heeft twee zuilen die worden bewaakt door beelden van Flora en Pomona. De 2 km lange Hauptallee loopt in een rechte lijn naar het barokke Neues Palais — een symbool van Pruisische macht dat herinnert aan het einde van de Zevenjarige Oorlog.

Op de heuvel ten westen van Schloss Sanssouci ligt de fraaie formele Siciliaanse Tuin, die is beplant met exotische soorten. Aan de overkant van de Maulbeerallee ligt de Noords Tuin, waar coniferen, klimop en varens staan. Peter Joseph Lenné ontwierp deze twee tuinen in 1857 voor Friedrich Wilhelm IV. Ze behoren tot zijn laatste werken. Verder westelijk ligt de 19de-eeuwse Oranjerie, een indrukwekkend gebouw dat is geïnspireerd op de jeugdreizen van Friedrich Wilhelm naar Italië. In de niches staan allegorische beelden: Industrie houdt een tandrad in zijn handen. Bakken met palmen, laurier en sinaasappelbomen staan langs het formele terras ervoor. Onder de Oranjerie vindt men het statige Jubilee-terras, dat in 1913 werd aangelegd voor keizer Wilhelm II. De oorspronkelijke parterres zijn verdwenen, maar er is nog een flinke vijver met een kopie van het ruiterstandbeeld van Frederik de Grote. Ten westen van de Oranjerie loopt een lange lindenlaan naar de ruïnes van de rococobelvedère (1770). Daaronder ligt het Drakenhuis, uit dezelfde tijd, gebouwd in de stijl van een Chinese pagode. Er is nu een café in gevestigd. Friedrich Wilhelm IV legde onder de belvedère een wijngaard aan. Bij het Drakenhuis staat de Spielfestung, een geweldig spelfort voor de zonen van Wilhelm II en voorzien van minikanonnen van Krupp. Het beroemdste gebouw van Sanssouci is misschien wel het 18de-eeuwse Chinese theehuis, een rococogebouw met levensgrote vergulde beelden van oosterse figuren en zuilen met palmbomen. Ten zuilen hiervan ligt de Charlottenhof, rond 1820 gebouwd voor Friedrich Wilhelm IV, die toen nog kroonprins was. Het is een mooi neoclassicistisch gebouw van Karl Schinkel met een fraaie pergola aan de zuidzijde. De muren zijn voorzien van klimrozen. Daarachter ligt de Dichterhain, een laan die is omzoomd door bustes van dichters als Goethe, Schiller en Dante. Ten oosten daarvan ligt een mooie rozentuin rond een centrale pergola. Er staan veel oude variëteiten.

De Romeinse baden op de oever van het nabijgelegen meer zijn gebouwd in de stijl van een Italiaanse villa. Hier vindt men onder meet het huis van de hovenier, een theepaviljoen en de Arcadehal. Er liggen kleine maar fraaie tuinen bij, en 's zomers plant men er exotische soorten die de Italiaanse sfeer benadrukken. Ten zuidoosten hiervan ligt de Friedenskirche, een Byzantijnse kerk die rond 1840 werd gebouwd voor Friedrich Wilhelm IV door Ludwig Persius. Het parklandschap ten westen hiervan noemt men de Mergeltuin: het werd vormgegeven door Lenné en vormt een fraai contrast met de koepelkerk. De geniale Lenné zorgde dat Sanssouci een vloeiend geheel werd; men beschouwt het als zijn meesterwerk. De botanische ruin van Potsdam is een goed onderhouden enclave in het park. Er zijn collecties Australische planten, coniferen, rododendrons en een mooie ginkgo. Aan de andere kant van de Maulbeerallee liggen in de Paradiesgarten meer perken, waar een Romeinse tuin in Pompeï - stijl is vormgegeven. Er staan interessante bomen, zoals x Sorbopyrus auriculaeris, de zeldzame kruising tussen een peer en een meelbes.

Voort naar de Neuer Garten (in Engelse landschapsstijl) met imposante ingang en woningen van de tuinlieden in diverse landelijke stijlen. IJskelder in de vorm van een piramide en in de nabijheid langs de Heiliger See natuurlijk ook een obelisk.

Potsdam: Park Neuer Garten

Locatie: goed aangegeven in Potsdam

Dit 122 ha grote park tussen de rivier de Havel en de Heiliger See werd rond 1786 gekocht door Friedrich Wilhelm II. Het werd voor het eerst vormgegeven door J.A. Eyserbeck, maar vanaf 1820 ingrijpend gewijzigd door Peter Joseph Lenné. Halverwege de oever van de Heiliger See ligt het Marmorpalais, waarvan men met de bouw begon in 1787 en dat zichtbaar is vanaf Klein-Glienicke. Van de toegangspoorten loopt er een lange eikenlaan naartoe langs modelboerderijen in Hollandse stijl en door het landschapspark. Aan de oever van het meer staan populieren en wilde kastanjes.

Voor de oranjerie in Egyptische stijl ((1791-1792), die voor het Schloss staat, ligt een bloementuin (1879-1880) en 's zomers staan hier doornappels, oleanders, palmen en granaatappels. De charmante parterre aan de tuinzijde van het Marmorpalais bevat fraaie zomerperken. Onder het Schloss ligt in de ruïne van een tempel een verscholen keuken die met het paleis is verbonden door een ondergrondse gang. Ten noorden van het Marmorpalais liggen nog bouwwerken, zoals een piramide met een ijskelder. Uiteindelijk komt men bij Cecilienhof, waar in 1945 de Conferentie van Potsdam werd gehouden en waarin nu een hotel en restaurant zijn ondergebracht. Het werd vlak voor de Eerste Wereldoorlog gebouwd voor kroonprins Wilhelm in neotudor-stijl. In de door gesnoeide taxus omzoomde tuinen staan groenblijvende planten. Van hieruit loopt het park naar de oevers van de Havel en de ruïnes van een schuilgrot.

Het Marmor Palais is niet toegankelijk vanwege verbouwingen, jammer, het lijkt me wel interessant. Het is helemaal ingepakt in wit zeildoek, het lijkt wel of Christo hier is geweest! Ze hebben er geen restaurant, dus koffie kan ik vergeten. Helemaal aan het einde van het park ligt Cecilienhof, een koninklijk verblijf in de Engelse landhuisstijl uit 1914 – 1917 dat meer op een grote veredelde pachtboerderij lijkt. Hier hebben tijdens de Conferentie van Potsdam in juni 1945 Stalin, Attlee (Churchill was niet herkozen door het Engelse volk!) en Truman Europa definitief verdeeld. Een jaar eerder was dat al meer provisorisch in Jalta bekonkeld. Dat ik hier Amerikaanse toeristengroepen tref, verbaast me niets. Het gebouw met zijn goed onderhouden vakwerk herbergt nu behalve een museum ook een vijfsterrenhotel, waar ik koffie wil drinken. Ik word er echter niet bediend, men negeert mij volkomen, dus na een kwartier vertrek ik. Heb ik me tenminste even kunnen opwarmen.

Ik marcheer rechtstreeks terug naar het centrum en mis daardoor de Russische wijk Alexandrovka met houten woningen. Wel zie ik nog enkele stadspoorten en een voor een klein stadje enorm groot raadhuis. De stad kent nog veel oude architectuur die in oude glorie hersteld is. In een tearoom (heerlijk gebak) drink ik een grote mok koffie, waarna ik het hoogtepunt van de stad opzoek, het park Sans Soucis.

Sans Soucis is een enorm park van wel 300 hectaren met een tiental majestueuze paleizen en gebouwen. Nu in de winter oogt het in al zijn kaalheid niet zo aantrekkelijk, maar ’s zomers moet het hier goed toeven zijn. Jammer dat alle klassieke beelden in het park en de tuinen tegen weer en wind beschermd zijn door lelijke houten bekistingen. Ik bestrijk ongeveer de helft van het park en bekijk of bezoek de volgende bezienswaardigheden:

Ik krijg last van lage rugpijn en moet daarom om het half uur even op een koud bankje pauzeren. Daarom kom ik niet toe aan de Communs en aan wat eigenlijk de grootste trekpleister is: het Neue Palais, groter en imposanter dan Sans Soucis zelf met een aantrekkelijk museum. Enfin, het begint te schemeren en ik wandel terug naar het centrum. Mijn oog valt onderweg op een zwaar versierde moskee in Turkse stijl. Dat blijkt echter een watertoren uit de achttiende eeuw te zijn, het staat bekend als het Wasserwerk! Verder het stadsmuseum en de Gendarmenkirche met veel beelden op de dakrand die gesloten is. Tenslotte sta ik nog voor de rijk bewerkte gevel van de Marstall, waar tegenwoordig een filmmuseum gevestigd is.

Het is tijd om wat warms te eten, dat wordt een Fischplatte voor vijf euro bij de visrestaurantketen van Nordsee in het station, heerlijk. De reis terug duurt meer dan een uur. Ik spoor langs respectievelijk de Wannsee, Dahlem en Grünewald (in het Berlijns uitgesproken als ‘Groenewoud’…).

Inmitten eines kriegerischen Staates schuf sich Friedrich der Große mit den Schlössern von Sanssouci ein intellektuelles Zentrum, in dem er Europas geistige Elite um sich versammeln konnte.
Die Schlösser in den eindrucksvollen Gartenanlagen sind Refugium in all den Kriegsgeschehnissen und Musentempel. Hier musizierte er, hier musste er nicht regieren, hier konnte er einfach nur Mensch sein.
Und so sind die Gebäude nicht prunkvoll und majestätisch, ihre Schönheit liegt vielmehr im Detail. Dem großen europäischen Geist war an der Harmonie von Kunst und Natur gelegen. Allein das Neue Palais bezeichnete er bewusst als Prahlerei, als Demonstration seiner Siege. Nicht nur die Bauten ziehen die Bewunderung der Besucher auf sich. Eine Parkanlage von erlesener Ruhe lädt zum Verweilen ein. An diesem Ort fühlte er sich ohne Sorge: "Quand je serai là, je serai sans souci."

Daten & Fakten
Kulturdenkmal: Schlösser und Parks von Potsdam - Sanssouci und Berlin (Glienicke und Pfaueninsel)
UNESCO-Ernennung: 1990, erweitert 1992

1712 - 86 Friedrich II., genannt der »Alte Fritz«
1740 Friedrich II. besteigt den preußischen Thron
1745-47 Bau des Schlosses Sanssouci
1750-53 Aufenthalt des französischen Philosophen Voltaire in Sanssouci
1754-56 Bau des Chinesischen Pavillons
1770 Bau des Drachenpavillons
1771-74 Bau der »Neuen Kammern«
1795-1861 Friedrich Wilhelm IV.
1825-27 Bau von Schloß Glienicke für den Prinzen Karl von Preußen
August 1945 Unterzeichnung des Potsdamer Abkommens im Schloß Cecilienhof

HOLLÄNDISCHES VIERTEL

Potsdam: Park Sanssouci

CECILIENHOF

Potsdam: Park Neuer Garten

SANS SOUCIS

Duitse kerken en kloosters / Duitse kastelen en paleizen / Zanggroep Vocus / Schilder Pantaleon Hajenius / Hanzesteden / Pedac 1971 Reünie / Ramakers Reünie / Kunst van Anna Czerniawska / Wereldfotoserie / Reisfoto's Jos en Clim / KNS Gilde Opleidingen / De stad Roermond