PAREL VAN DE ZIJDEROUTE

  Laat in de avond vertrokken we naar het station. In de grote, fantasieloze hallen heerste een sfeer die me deed denken aan de film "Dokter Zjivago". Armoedig geklede mensen van allerlei rassen zaten zwijgend voor zich uit te staren. Het viel me op dat er in deze streken heel weinig geroepen, gelachen of hard gepraat wordt. In mensenmenigten zoals op de markt doet die stilte haast luguber aan. Normaal gesproken moet het daar juist een heksenketel zijn.  

Ik trek een uurtje met reisbegeleider Rens op en leer hem beter kennen. Hij is van oorsprong sociaal-cultureel werker, maar heeft nog nooit als zodanig gewerkt. Jarenlang is hij als gids in het buitenland op pad geweest. De laatste twee jaar heeft hij vele reisgroepen in Oezbekistan begeleid; in die tijd heeft hij van dit land leren houden. Russisch heeft hij, net als ik, met dezelfde methode op de volksuniversiteit geleerd. Hij spreekt die taal gemakkelijk en zonder haperen; maar als ik beter luister blijkt hij alle naamvallen en verbuigingen aan zijn laars te lappen. Maar hij is nooit goed in de technische aspecten van taal geweest, vertelt hij me. Op het HAVO kon hij het daarom ook niet bolwerken. Hij heeft, in tegenstelling tot mij, een absoluut gehoor en kent geen enkele spreekangst in een vreemde taal. En zoals blijkt, daar kom je in het buitenland veel verder mee. Al met al ben ik toch wel jaloers op hem. Dit is zijn allerlaatste reis met een groep. We kunnen uitstekend met elkaar opschieten, temeer omdat we beiden nogal cynisch zijn. Peter past daar niet zo bij, want die is als Duitser absoluut humorloos. Hij vat alles ernstig op en mist dan ook menige gedebiteerde kwinkslag. Wel is hij een kei in het analyseren van problemen en het bedenken van alternatieven.

In de trein wijst de "provodnik” (wagonbegeleider/conducteur, zorgt ook voor thee e.d.) ons een coupé aan. Ik word ingedeeld bij een autochtone man. Hij biedt me thee aan en we raken in gesprek in het Russisch. Damir, zo heette hij, is een 58-jarige econoom uit Bisjkek die voor een week op "”kommandirovke”  (ambtenarendienstreis ) gaat naar Boechara. Hij is nog niet zo lang getrouwd, hetgeen me bevreemdt. Trots laat hij me een foto zien van zijn 5-jarige zoontje. Ik fantaseer er maar wat op los en beweer 5 kinderen te hebben, allemaal zonen en allemaal afgestudeerd als dokter of ingenieur. Dat verhaal doet het altijd goed in dit soort landen. Hij knikt bewonderend en ik stijg zichtbaar in zijn achting. Jammer genoeg kon ik hem geen foto's laten zien. Als ik er aan toevoeg dat mijn vrouw aan het werk is, terwijl ik onbekommerd rondreis heb ik het in zijn ogen helemaal gemaakt.

Het sovjetadagium was assimileren en niet integreren van verschillende rassen en volkeren. Begrijpelijk, want binnen hun grenzen hadden ze meer dan 200 volkeren die tot een eenheid samengesmeed moesten worden als een ondeelbare socialistische massa die zich enthousiast achter de rode banieren schaarde. Damir vond het vroeger onder de Russen allemaal beter; iedereen had zijn natje en droogje en wist waar hij aan toe was. Tegenwoordig holde de economie achteruit, stegen de prijzen ongecontroleerd de pan uit en was er van democratie evenmin iets terecht gekomen. Hiermee ventileerde hij een mening die ik vaker hoorde van Oezbeken. Hoewel ze bijna allemaal de onafhankelijkheid toejuichten (met uitzondering van de vele Russen ter plekke), toonden ze zich over de algemene toestand van het land ontevreden. Ze hadden het gevoel dat ze van de regen in de drup waren gekomen. In Nederland zegt men dan wel eens: "Of je nu door de hond of de kat wordt gebeten, gebeten word je altijd."  

Tussendoor verliet ik de oververhitte coupé om op het balkon in de vrieskou een sigaret te roken. Daar kreeg ik regelmatig gezelschap van allerlei duistere figuren die niet in voor een praatje waren. De reis duurde bijna 7 uur om een afstand van nog geen 300 km af te leggen. Buiten was niks anders dan de weidse hard bevroren steppe te zien die wit oplichtte als de wolken plaats maakten voor een waterig maansikkeltje. In het holst van de nacht kwamen we in Samarkand aan. Het sneeuwde en het vroor naar schatting tien graden . Gelukkig werden we snel opgepikt en naar ons hotel gebracht. Nog vóór vier uur kroop ik onder de wol.

De volgende dag maken we een stadswandeling. Gezamenlijk bezoeken we de Registan, de Bibi Khanim Moskee en Medresse en de opgravingenheuvel Afrosiab (7^e  eeuw). Vlak daarbij ligt ook de oude sterrenwacht van Ulugh Bek, een vijftiende eeuwse heerser met wetenschappelijke belangstelling. Een Russische onderwijzer heeft in het begin van deze eeuw een reusachtig kwadrant van 60 meter opgegraven en gerestaureerd. Het aanpalende museum is interessant. Daar verlaat ik de groep en ga ik mijn eigen weg.

In Samarkand ligt nog een uitgestrekte Joodse begraafplaats. De grafstenen zijn allemaal versierd met een verfijnd in steen uitgehouwen afbeelding van de gestorvene, het lijken op afstand wel echte foto's. De meeste Joden hebben inmiddels de wijk genomen naar Israël of naar de Verenigde Staten, het moderne beloofde land van de Joden. In New York hebben we in de 36e straat ooit eens een hot dog aan een stalletje gekocht bij een Jood uit Tasjkent, zoiets verwacht je toch niet! Aan de andere kant van de muur bevond zich strikt gescheiden de Islamitische dodenakker. In tegenstelling tot andere moslimlanden waren hier de graven wél netjes verzorgd en onderhouden. Er liepen geen honden rond die lijken opgroeven, wat ik in Tunesië eens met afgrijzen heb moeten constateren.

 

Toen de zon doorbrak besloot ik een snelle fotomars langs de monumenten te ondernemen. Vaak koos ik de kleine steegjes om de drukte te vermijden, maar dat kwam me op schoenen vol modder te staan. Op de markt kocht ik een muts van namaakbont voor vier dollar. De echte caracolebontmutsen (gemaakt van wol van ongeboren lammetjes) kostten hier vijfentwintig dollar. Wanneer ik alleen op pad was lunchte ik doorgaans met een grote kop tamelijk vette, maar voedzame soep, enkele pennen sjaslik en brood, dat hier net als in India "nan” wordt genoemd. Voor zo'n maaltijd moest ik ongeveer twee gulden neertellen. De bewoners van deze tamelijk grote stad (een half miljoen ingezetenen) waren aan buitenlanders gewend. Op het platteland daarentegen waren wij westerlingen een belevenis op zich en bleven de dorpelingen ons langdurig aanstaren. Toen er weer natte sneeuw begon te vallen liep ik terug naar mijn hotel. Daar kwam nog steeds alleen maar ijskoud water uit de kraan, zodat ik genoodzaakt was om enkel mijn strategische lichaamsdelen, zoals verborgen plekjes in oksel en onderbuik, te wassen.

Lang verblijf in Samarkand We verbleven twee volle dagen in Samarkand. Eigenlijk wonen hier nauwelijks Oezbeken. Net als in Boechara vormen de Tadzjieken hier een overweldigende meerderheid. Met mijn Turks kwam ik hier dan ook niet ver. Samen met Peter bracht ik een bezoek aan het officiële mausoleum van Timoer Lenk. We kregen een verplichte rondleiding door een dik ingepakte baboesjka' (Russische verzamelnaam voor oude vrouwen), die naast Russisch ook nog gebroken Engels sprak. Dat was wel een fooitje waard. Het bouwwerk was in mijn ogen vakkundig gerestaureerd (kritische kenners denken daar heel anders over), vooral van binnen vond ik de overdaad en pracht van de versierde tegels overweldigend. Mooier dan die van de Taj Mahal in Agra, hoewel die vergelijking enigszins mank gaat omdat de stijlen en technieken nogal verschillen. De Taj Mahal is pas twee eeuwen later gebouwd, wat de bouwkundige prestatie bij deze Gur i Amir, zoals hij wordt genoemd, des te opmerkelijker maakt.   Hoewel het pinnig koud was slenterde ik uren door de nauwe straatjes. Hier en daar werd ik vriendelijk staande gehouden en vroeg men belangstellend "otkyda" (Waar kom je vandaan)? Uiteindelijk belandde ik bij de dodenstad Shahi Zinda, waar familieleden van Timoer, zowel voorvaderen als nazaten, en hoogwaardigheids bekleders in fraaie met majolicategels bewerkte mausolea liggen begraven. Het fungeert tevens als bedevaartsoord voor gelovige moslims.

 

Een oude Tadzjiek met doorgroefd gelaat en golvende, sneeuwwitte baard (in zijn gemeenschap zal hij wel "aksakal” ofwel witbaard genoemd worden) vertelde me spontaan in prima verstaanbaar Russisch waarom hij hier elke dag te vinden was. Als kind van 5 jaar leed hij aan een ernstige ziekte; hij was ten dode opgeschreven. Zijn moeder weigerde zich daarbij neer te leggen en riep de hulp in van een heilige maagd die hier begraven lag. En zie, het wonder geschiedde: het jochie genas en groeide uit tot een gezonde kerel die het de Duitse fascisten erg moeilijk heeft gemaakt. Als bewijs voor dit laatste liet hij me een oorlogswond aan zijn arm zien. "Opgelopen in Germania," zei hij glunderend van trots.

Bij de Shahi Zinda kwam ik Peter weer tegen. Samen met hem voerden we een gesprek met een jonge intellectueel, die principieel weigerde om Russisch te spreken. Heel bedachtzaam sprak hij Engels, dat er woord voor woord maar wel foutloos uitkwam. Je zag hem als het ware in zijn geest de Engelse grammatica en vocabulaire scannen om er de juiste combinaties uit te halen. Hij werkte op een handelskantoor en zag alleen maar heil in westerse hulp op grote schaal om zijn land er economisch weer bovenop te helpen. Het viel me op dat hij een van de weinige Oezbeken en Russen was die geen gouden of zilveren tanden in hun bek hadden. Of, erger nog, stalen gebitten die je aangrijnsden als minder kapitaalkrachtigen je toelachten.  

Die morgen had ik ook het historische hart van de stad bekeken, de Registan (Lett. marktplaats van zand). Die bestaat uit een open plein aan drie zijden geflankeerd door de hoge poorten van magnifieke medresse (koranschool). Ik was er de enige bezoeker. Op de binnenplaatsen stonden de kooplui zich in hun souvenirshops stierlijk te vervelen. Steeds wanneer ze mij in het oog kregen doken ze op me af als haviken op hun prooi. Ik liet me echter niet vermurwen om iets bij hen aan te schaffen. Ze verkochten spullen die ik niet wilde hebben, vooral aardewerken potjes en primitieve beeldjes. En tapijten uiteraard... Bij gebrek aan aantrekkelijke souvenirs kocht ik in het hotel bij de postjuffrouw (alweer zo'n baboesjka) alle mogelijke kleurige postzegels die ze maar had.  

Het reisgezelschap aan de dis	Trots dochtertje

Op een avond had Rens een etentje georganiseerd bij een van zijn kennissen thuis. Voor 8 dollar per persoon had de bevallige Tadzjiekse Kutbiye een waar feestmaal aangericht. De hele 4-generatie familie was erbij aanwezig, maar at niet mee. Kutbiye, die vlekkeloos Duits sprak, werd geassisteerd door haar ongetrouwde zus Aziza van 30 jaar. Schuchter vertelde de aantrekkelijke Aziza ons dat ze tot oude vrijster veroordeeld was, gezien haar leeftijd zou niemand meer bereid zijn een bruidsschat aan een oud wijf als haar te spenderen. De man des huizes had in Kirgizië voor ingenieur gestudeerd en sprak als vreemde taal alleen Russisch. Steeds als ik buiten in de heldere vriesnacht een sigaretje ging roken ging hij beleefdheidshalve mee.

Het eten bestond voornamelijk uit zoetigheden en ingemaakte zomergroenten. Ook kregen we plov (een soort rijst, ook wel pilav genoemd) met enkele nietige stukjes schapenvlees voorgeschoteld. Wodka en bier moesten extra worden betaald. De avond begon gezellig, maar verzandde al spoedig toen de familie van de Kerkhof, zoals altijd tuk op een koopje, eindeloos begon te onderhandelen over de prijs van zelf gemaakte zijden kleding en dergelijke. In het stikdonker moesten we onze weg naar het hotel terug zoeken. Iedereen liep achter mij aan, want ik was de enige die uit voorzorg een zaklantaarn had meegebracht. In de hotellobby snelden al gauw medewerkers naar ons toe. Telefoon uit Nederland, een Engels sprekende vrouw, voor wie wisten ze niet. Nou, voor mij kon het in ieder geval niet zijn. Later, veel later gezien de trage verbindingen, bleek het om een dochter van Marianne te gaan. Zij maakte zich zorgen waarom Marianne niet direct na aankomst had opgebeld met de mededeling dat ze veilig was aangekomen. Veel paniek voor niks dus.

 

Tamerlan af Timoer Lenk (ofwel Timoer de Kreupele, zo genoemd vanwege een gedeeltelijke verlamming) staat bekend als een van de meest vermaarde en meedogenloze veroveraars uit de wereldgeschiedenis. Hij was een Turkmeense Mongool en beweerde een afstammeling te zijn van Djingiz Khan die hij trachtte te evenaren door eerst vanaf 1364 Transoxanië te onderwerpen, daarna door niet alleen Iran, Mesopotamië, Armenië en Georgië onder de voet te lopen, maar ook Rusland, Litouwen, India, Syrië en het Osmaanse Rijk binnen te vallen. De inwoners van Bagdad en Delhi en ieder ander die zich durfde te verzetten tegen zijn overheersing, werden genadeloos afgeslacht, maar hij was tegelijkertijd beschermheer van kunst en wetenschap. Een van zijn nakomelingen, Baboer, was de stichter van het grote Mogolrijk in India.