IJZIGE MONUMENTEN

 

Een woonwagen van Kazakken midden in de witte steppe

Om de 1.000 jaar oude oasestad Khiva te bereiken moeten we weer met de minibus een traject door de Kizilkoem-woestijn afleggen, nu van 500 km Tijdens de eerste theepauze maak ik in het stadje Karchi kennis met een collega-leraar, de heer Nasir. Ik weet niet meer welk vak hij doceerde, maar hij klaagde in het Russisch over gebrek aan leermiddelen, een salarisachterstand van drie maanden en kinderen die spijbelden om de ouders te helpen de touwtjes aan elkaar te knopen. Ook zijn klaagzang werd afgesloten met de verzuchting: 'Waren de Russen nog maar hier, toen ging alles zoveel beter!". Johan maakte een foto van ons beiden in gesprek. Jammer genoeg heb ik met hem geen adressen uitgewisseld; een correspondentie  zou voor mijn Russisch goed zijn geweest. Overigens was Nasir noch Oezbek, noch Rus, maar een onvervalste Tadzjiek. De verschillende volkeren in dit deel van de wereld wonen in elkaars landen, wat geregeld leidt tot politieke spanningen en etnische botsingen.

Een kaarsrechte weg, met duizenden aan flarden gereten autobanden achteloos langs de berm weggesmeten, voerde ons door een troosteloze, boomloze vlakte waar geen einde aan leek te komen. Onze verveling werd doorbroken door een stop bij een soort benzinestation nabij een haveloos gehucht met Kazak-nomaden. Hun yurten (soort tent van dierenhuid) en kamelen waren in dit jaargetijde opgeborgen, zijzelf woonden in tijdelijke onderkomens van leem, stro en hout of in woonwagens à la Pipo de Clown. Ze boden motorolie in colaflessen aan. De familie kocht voor een luttel bedrag een pels van een zilvervos die nog niet zo lang geleden gevild was. Ze waren er zo arm dat ze ons niet eens thee konden aanbieden.  

In de avondschemering doemde geheel onverwacht de machtige Amoe Darja voor ons op. Traag vrat hij zich met zijn zilveren watermassa door het dorre landschap heen. Even verderop wordt hij getemd door een complex van stuwen en sluizen. Tot aan het Aralmeer tapt men deze levensader af ten behoeve van het cultuurgewas katoen; hier waren we opnieuw in de geciviliseerd wereld beland. Langs de weg stonden kleumende Turkmenen (de grens met Turkmenistan lag slechts een steenworp verderop) met glinsterende riviervis vol cadmium. en lood te leuren. We waren in de buurt van Urgensch, behalve een irrigatiegebied ook een industrieel centrum.

Behoedzaam manoeuvrerend over de opgevroren weggetjes bracht Aziz de chauffeur ons tot voor het guesthouse Arkanchi binnen de muren van het vestingstadje Khiva. We logeerden bij een particuliere familie in een groot huis dat binnen een ommuurd terrein lag. We werden er gastvrij ontvangen. Hier had ook Ian Wright, de reporter van Lonely Planet Reizen, gelogeerd. We speelden zijn video af. Na een avondmaal voor drie dollar maakten we een schitterende avondwandeling door de vrieskou. De in het maanlicht badende bouwwerken uit lang vervlogen tijden maakten een onuitwisbare indruk op mij. Het hele museumstadje is met financiële ondersteuning van Unesco compleet opgeknapt.

De gehele volgende dag zwierf ik kleumend van de kou door de letterlijk en figuurlijk in tijd bevroren straatjes. Helaas doen mijn foto's geen recht aan de schoonheid van dit juweeltje.  De eerlijkheid gebiedt te zeggen dat in navolging van Boechara ook hier de restauratie ten koste van de levendigheid heeft plaatsgevonden. Ik bezocht alle monumenten, op de grote pilarenmoskee na. Mijn bezoeken werden per object op het ticket afgestempeld door de controlerende baboesjka's. Buiten de stadsmuren dwaalde ik over de drukbezochte, maar onheilspellend stille markt en maakte hier en daar een praatje in het Russisch of Turks. We zaten hier 1.000 kilometer dichter bij moederland Turkije, het bevreemdde me dan ook niet dat ik me hier in het Turks verstaanbaar kon maken.

Tot mijn niet geringe verbazing kwam ik onderweg Japanse toeristen tegen. Later bleken die net als ons bij Arkanchi ingekwartierd te zijn. Johan claimde de hele avond een jonge Japanse, die beleefd toeluisterde en gedwee glimlachte voor zijn camera. Zij gaf zelfs nog een staaltje van origamikunst ten beste! We ontdekten zowaar een Engels stelletje uit Bradford dat zich in een hoekje had teruggetrokken. Ze vonden het hier een "perfect bed and ­breakfast".  

 

Monumentale bouwwerken in kou en sneeuw

We vielen met de neus in de boter, want de jongste zoon van onze gastheer was net jarig. In een grote zaal zat een vrolijk gezelschap op dikke tapijten te schransen; de mannen rechts, de vrouwen links. Ik was met Peter en we werden direct uitgenodigd om bij de mannen aan te zitten. We kregen kommetjes wodka bij de vleet aangeboden, maar ik weigerde resoluut met als argumenten: mijn God verbiedt drinken van alcohol (maar Allah, de hunne, ook dus dat vormde geen probleem), ik heb last van maag- en darmstoornissen (geen nood, wodka is juist daartegen een probaat middel), ik ben uit principe een geheelonthouder (dat snapten ze niet: iemand die uit vrije wil drinken van wodka afwijst moet wel een steekje los hebben). Om de stemming niet helemaal te bederven nipte ik af en toe plichtmatig aan het kommetje. Wel liet ik me het vlees goed smaken. De drie rammen die ik in de voortuin had horen blaten lagen nu grijpklaar in stukjes verdeeld te geuren. Vooral van het gekruide, fijne gehakt kon ik nauwelijks genoeg krijgen. Volgens een van de clanhoofden was dat bereid van de testikels. 'Nou Jos, hoe smaakte die gehakte hal?", grapte Rens. De meeste mannen spraken al met dubbele tong en maakten ongecontroleerde gebaren; ze zaten al enkele uren te tetteren. Mij viel op dat het aan de kant van de vrouwen heel wat soberder toeging.

Ik had niet veel trek meer toen ik uiteindelijk aan onze eigen tafel belandde. De volgende dag zouden we vliegen, daarom kwam Rens alvast de tickets ophalen om de vlucht voor te bereiden. Maar ik kon ze niet meer vinden in mijn tas. Paniek sloeg toe, moet een ervaren reiziger als mij nou net zoiets gebeuren! Alleen Peter hield zijn hoofd koel en overtuigde me ervan dat ik het ticket waarschijnlijk onbewust op een andere plek zou hebben gestopt. En inderdaad, in mijn grote reistas kon ik ze met een zucht van verlichting opdiepen. Opeens herinnerde ik me weer dat ik tussen slapen en waken in tijdens mijn braakperiode in Boechara mijn tas had opgeruimd. Gezien de schemerige toestand waarin ik toen verkeerde was me dat helemaal ontschoten.

Het was broeierig warm binnen, de hitte sloeg me naar de keel. Ik ging dan ook al vroeg naar mijn kamer. Toen ik het daar even warm bleef houden, nam ik mijn koorts op: bijna negenendertig graden! Na wat Saridon geslikt te hebben dook ik onmiddellijk onder de wol. De volgende dag was de koorts gezakt tot lichte verhoging. Wel had ik tijdens mijn omzwervingen door sneeuw en ijs een neusverkoudheid opgelopen.