VRUCHTBARE  VALLEI  

Rillend van de kou kwamen we rond acht uur bij het vliegveld van Urgensch aan. De verwarming van het busje was stuk, gelukkig duurde de rit maar een half uurtje. We hadden tijd genoeg om in te checken, maar plotseling ontstond er hyperactiviteit en moesten we in een razend tempo door de douane en de controleposten. Wat bleek? Onze vlucht van 10.00 uur naar de hoofdstad Tasjkent (waar we trouwens moesten overstappen) was door onbekende oorzaak gecancelled, wel konden we nog mee met de vlucht van 08.30 uur naar Namangan. Namangan? Waar lag dat nu alweer? In het Fergana-bekken, 80 kilometer van ons einddoel de stad Fergana af. Als we niet meevlogen betekende dat een extra dag houtje bijten in het onaantrekkelijke Urgensch. De keuze was niet moeilijk, op naar Namangan!  

Toen we daar na een dik uur vliegen in een Iljoesjin aankwamen, ontstond er tweespalt in de groep. De familie wilde niet terugvliegen naar Tasjkent om daar onze geplande vlucht naar Fergana te halen. Rens, Peter en ik wilden dat echter wél, we verheugden ons al op de unieke Yak-40 waarmee we zouden vliegen. Kort en goed, de dissidente familie huurde twee taxi's en zetten koers naar Fergana dat aan de andere kant van de vallei gelegen was. Wij vervolgden onze oorspronkelijke reisroute naar Tasjkent, moesten daar nog twee uur wachten in vernieuwde departure hall van de domestic airport en vlogen vervolgens terug naar Fergana.

Die laatste vlucht bleek heel aardig, niet alleen vanwege de geweldige panorama's van de met sneeuw bedekte bergen, maar ook omdat het er gezellig aan toe ging in de cabine. We zaten tussen jonge kerels die allemaal wel een woordje Duits of Engels spraken. Toen ik van de stewardess geen foto mocht nemen (een verbod dat uit communistische tijd stamde), namen zij het heft in handen en dwongen me bijna om haar te negeren en toch een shot van het uitzicht te nemen. De beteuterde stewardess haalde maar eens berustend haar schouders op. Om half vier in de namiddag landden we op het enorm uitgestrekte vliegveld van Fergana. Het bleek ook in gebruik bij de Oezbeekse luchtmacht, met name de reusachtige Antonov-vrachtvliegtuigen moesten hier kunnen starten en landen. In het Limburgse Beek zorgt dat soort toestellen voor de meeste geluidsoverlast. We werden netjes opgepikt en met een aftandse Ursus-bus (autobus van twijfelachtige kwaliteit van Hongaarse makelij) naar ons redelijke hotel gebracht. De familie  was twee uurtjes eerder aangekomen; ze hadden weliswaar tijdwinst geboekt, maar in de stad was verder niets interessants te ontdekken. Ja, de zoveelste markt, maar als je er één gezien hebt, heb je ze allemaal gezien.

Wat mij betreft hadden ze de hele Fergana­vallei over kunnen slaan. Oorspronkelijk was het ook uit het programma geschrapt, omdat het door gesloten passen en gevaarlijke wegen over de weg niet bereikbaar was. Op speciaal verzoek van Johan was de trip toch toegevoegd inclusief al die extra vluchten. In de zomermaanden moet het in dit zeer vruchtbare dal uitstekend toeven zijn. De moerbeibomen staan dan in volle bloei en de akkers dragen talloze vruchten. Fergana-fruit is vermaard en de katoenopbrengsten zijn er fenomenaal. Ook wordt er natte rijstbouw beoefend. In de winter echter niets van dit alles. Een kille mist hing tot aan de middag over de kale velden. Architectonisch en cultureel heeft de hele streek weinig te bieden. De vallei is ongeveer zo groot als Nederland, ze ligt tussen het Pamir- en het Tien Shan­gebergte ingeklemd. In feite is het een hoogvlakte van 500 meter die maar vanuit drie kanten via meer dan 2.000 meter hoge cols bereikbaar is. Het is qua geografische ligging vergelijkbaar met de provincie Limburg, een wormvormig aanhangsel tussen de beide buurlanden Tadzjikistan en Kirgizië. In het oosten moet je de hoge bergpas achter Osh over teneinde het levendige Kashgar te bereiken, de bekendste pleisterplaats op de Zijderoute in Chinees Turkestan (oude benaming voor het hele Middenaziatische gebied), het domein van de meest oostelijk wonende Turkse volksstam, de Oejgoeren.

De bevolking is er erg gemêleerd, hoewel de Oezbeken er in de meerderheid zijn. Regelmatig worden er pogroms gehouden, de laatste had negen jaar geleden (in 1987) plaats toen etnische Oezbeken honderden Turkse Mesjieten over de kling joegen. De bevolkingsdruk is hoog; meer dan vijf  miljoen mensen leven er niet alleen van landbouw, maar ook van industrie. Je ziet het duidelijk aan de omvang van de steden: Namangan 400.000 inwoners, Andizjan 300.000, Margilan 250.000, Fergana 225.000, Khokand 200.000. We verkenden de vallei middels twee excursies, een facultatieve en een die bij het programma was inbegrepen. De familie vond de eerste te duur, maar ging toch morrend mee. Dat die taxi's vanuit Namangan meer dan 100 dollar kostten deerde hen blijkbaar niet. En in Boechara hadden ze bij de soefi's voor 400 dollar illegaal een meer dan 80 jaar oud tapijt gekocht, dat soort antieke tapijten mag helemaal niet eens uitgevoerd worden. Een van de excursies voerde ons naar de zijdestad Margilan en de oude emirhoofdstad Khokand.

 

In Margilan bezochten we een zijdewerkplaats waar de arbeiders, vooral meisjes onder de twintig jaar, vrolijk het kostbare goedje be- en verwerkten. In Khokand was het emirpaleis uit de vorige eeuw (slechts voor een kwart gerestaureerd) en een armzalig museum ons doel. Ik vond het maar een zinloze excursie, hoewel de meisjes van de zijdefabriek (de bekende Oezbeekse zangeres Yulduz Usmanova schijnt daar op zestienjarige leeftijd te hebben gewerkt) tegen ons heel aardig waren. De excursie naar Andizjan was zo mogelijk nog waardelozer. We moesten uren rijden om een grijze, onaantrekkelijke stad te bezichtigen. De plaatselijke markt was er kleurloos, met name door het ontbreken van vrouwen. Die lui daar zijn streng Islamitisch in de leer, volgens hen horen vrouwen niet op straat rond te zwalken, maar moeten ze zich thuis dienstbaar maken voor de heer des huizes en de grote kinderschare. De stad staat bekend als geboorteplaats van Baboer, een prins van Mongoolse afkomst die op de vlucht voor de Oezbeekse legers eerst in Afghanistan en vervolgens in Noord-India terechtkwam. Daar stichtte hij het befaamde Mogol-rijk dat drie eeuwenlang over India heerste voordat het door het Britse koloniale leger werd weggevaagd. (Shah Jahan, Jehangir, Akbar en Aurangzeb behoren tot zijn illustere nazaten. Niet voor niets hebben de Indiase bouwwerken uit de Mogol-periode stilistisch gezien veel weg van de monumenten in Centraal-Azië.)

Gelukkig is het wel mooi weer in Andizjan. We bezochten er een Baboer­museum , een moskee en een medresse waar moslimstudenten ons beschroomd rondleidden. De kleine blonde Joris zorgt daar voor veel hilariteit door vloeiend Turks te praten. Ik vond die studenten met hun inteeltkoppen maar griezelig, ze deden me te veel denken aan Talibaan (moslim studenten, zeer recht in de leer en super vrouw onvriendelijk. Ze hebben nog steeds de macht in Afghanistan). In de bus voer ik met Johan een zwaar filosofisch gesprek over religie. Hij is net als ik iemand die dit maar allemaal onzin en volksverlakkerij vindt. Hij laat zijn zoontjes vrij in het kiezen van een eventueel geloof.  Met Joris had ik trouwens een leuke relatie. Hij fotografeerde nogal wat leeftijdgenoten op straat. Die schreven dan hun adres op, zodat Joris hen de foto's kon opsturen. Het probleem echter was dat Joris geen Russisch kon lezen. Hij kwam dan naar mij toe met zijn briefjes en ik vertaalde die dan voor hem.

Het ontbijt in het hotel was een waar genot. We kregen eieren naar wens, konden kiezen uit koffie, thee en/of kefir, twee soorten warm brood, kaas, worst, marmelade en als klap op de vuurpijl, blintsji's (soort vette pannenkoek, gevuld met groente en vlees met zure room en jam). Buiten de deur eten was echter een bezoeking. Er was gewoon niets. Uiteindelijk vonden we een Pakistaan die een soort snackbar had geopend. Daar lieten we ons de Paki-specialiteiten smaken. Bij hem waren we ook getuige van een vechtpartij tussen opgeschoten jongelui die te diep in het glaasje, respectievelijk wodkakommetje hadden gekeken. De Pakistaan  wierp zich onvervaard in de strijd en deelde menige rake klap uit. Maar hij moest zelf ook enkele meppen incasseren. Wij hielden ons verre van het handgemeen en keken belangstellend toe. Overigens, de plaatselijke politie was er sneller bij dan, pak hem beet, in Groningen.  

Het voorval vond inderdaad plaats op Oudejaarsavond. Die werd hier ook gevierd. Op het centrale plein was een grote 'ëlka' (Russisch: opgetuigde dennenboom) geplaatst waaromheen mensen stonden te dansen (van de kou) en te drinken (ook van de kou). Ook werd er vuurwerk afgestoken. De meeste festiviteiten vonden echter plaats in besloten, huiselijke kring. De familie had achter de rug van Rens om een avondje oud-op-nieuw vieren bij een privéadres versierd. Dat kostte hen 12 dollar. Het adres dat Rens had aanbevolen vroeg 15 dollar, maar dat vonden ze te veel voor een hele avond onbeperkt zuipen en schransen met zang en dans toe. De verhoudingen in de groep werden er niet beter op. Ikzelf bleef op mijn kamer. Aisje kwam me een presentje brengen: Edammer kaas uit Holland en pistachenoten uit Californië, gekocht op de 'zwarte' bazaar in Andizjan.  

Hun avondje was, zo bleek later, niet zo'n daverend succes. Iedereen was al snel dronken. Johan beantwoordde die vele opdringerige toasts heel oneigenlijk door zijn wodka stelselmatig stiekem bij de kamerplanten te gieten. Er was maar één persoon in de Oezbeekse familie die Engels sprak, dus er bestonden volop communicatie­ problemen. Hadden ze Rens maar ook moeten uitnodigen, dan zouden ze met hun gastgevers meer en beter contact gehad hebben.