|
|
AARDBEVING 1755AS EN PUIN, EN TOEN DE FADOBoekbespreking: Edward Paice: Wrath of God. The Great Lisbon Earthquake of 1755 De dieren waren de eerste die het merkten. Wormen kwamen in groten getale boven de grond. Konijnen verlieten hun holen. Honden en muilezels werden onrustig. Kanaries fladderden nerveus in hun kooitjes. Toen stopten de fonteinen met spuiten en kwamen bronnen droog te liggen. Uit zee woei een onrustbarende lauwe wind. Het drinkwater smaakte vreemd. Voortekenen, maar niemand wist waarvan. En toen, om even na half negen in de ochtend van zaterdag 1 november 1755, Allerheiligen, hoorden de bewoners van Lissabon een aanzwellend gerommel. Degenen die het konden navertellen associeerden dat met het geluid van karossen die over kasseien aan kwamen rollers. De aarde begon te beven; dat duurde tien minuten. Toen viel de stad in puin. Huizen, pakhuizen, paleizen, kerken, kloosters, theaters en bibliotheken zegen onder enorme stofwolken ineen. Dit was de grootste door mensen waargenomen, beschreven en bediscussieerde natuurramp ooit. De Zondvloed rekenen we maar even niet mee, en de uitbarsting van de Vesuvius is weliswaar dankzij Pompeï en Plinius de beroemdste ramp geworden, maar heeft minder mensenlevens gekost. Lissabon, de residentie van de Portugese koningen, de welvarende, om zijn schoonheid bewonderde havenstad, de op drie na grootste stad van Europa in een verder agrarisch achterlijk land, werd in één klap volledig verwoest. De aardbeving — of liever gezegd, een reeks aardschokken —was merkbaar in heel Europa, tot in Schotland en Finland aan toe. Het bleef niet alleen bij die schokken: er kwam ook een super - tsunami opzetten met golven van meer dan dertien meter hoog die de Portugese kusten overspoelden. Die vloedgolf breidde zich helemaal uit tot aan de andere kant van de Atlantische Oceaan. Waarom had de goedertieren God zoveel mensen de dood ingejaagd? En alsof dit nog niet voldoende was brak in Lissabon een brand uit die een week aanhield en die alles wat nog overeind stond verteerde. Het epicentrum van deze aardbeving lag vermoedelijk op de breuk die loops van de Azoren naar Gibraltar, ten zuidwesten van Lissabon. Omgerekend naar de moderne meting had hij een kracht van 8.75-9 op de schaal van Richter. De ravage was veel en veel groter dan de brand van Londen in 1666. Exacte getallen ontbreken, maar er moeten 30.000 tot 40.000 doden in Lissabon zijn gevallen en nog eens tienduizend buiten de stad. Nietsnutten Deze ramp die heel Europa fysiek en mentaal beroerde wordt beschreven door de Britse historicus Edward Paice. Hij plaatst de ramp en zijn effecten goed in de tijd. Engeland had sterke commerciële banden met Portugal en er floreerden dan ook vele Engelse handelshuizen in Lissabon en Porto. Paice maakt in zijn sterk verhalende boek dan ook vooral gebruik van de brieven, dagboeken en rapporten van Engelse handelslieden, diplomaten en nietsnutten die hier kwamen kuren, waardoor anderstalige bronnen, zoals Nederlandse, onbenut zijn gebleven. In grote lijnen verliepen de reacties op de ramp zoals ze ook nu nog lopen: chaos, doden en gewonden, een gezagsvacuüm waardoor plunderaars hun gang konden gaan, stank van rottende lijken van mens en dier en de angst voor het uitbreken van besmettelijke ziektes. Hoewel er nog geen Rode Kruis, geen Artsen zonder Grenzen, geen snuffelende Zwitserse zoekhonden en geen noodnummers om geld op te storten bestonden, kwam er toch een soort hulpverlening op gang, voornamelijk uit Engeland. Er vertrokken schepen met gepekeld rundvlees, graan, boter, beschuit en rijst en verder voorraden spades en pikhouwelen naar de geteisterde stad. Nederland stuurde een schip met timmerhout. In hemelsnaam Paice kon door bestudering van kranten de snelheid bepalen waarmee het nieuws zich verbreidde: na twee dagen was Madrid op de hoogte, Parijs wist het na drie weken, in Amsterdam en Londen begon men zich een paar dagen later ernstig zorgen te maken. De schokken waren niet alleen fysiek van aard, maar ook mentaal. Europa was geschokt. Wat kon de verklaring van deze ramp zijn, vroeg men zich af. Ongetwijfeld zat hier een goddelijke beschikking achter. Maar waarom en hoe viel dit in hemelsnaam te rijmen met een goedertieren God? Theologen en filosofen braken zich hierover het hoofd. In protestantse ogen kregen de katholieke Portugezen zelf de schuld. De jezuïeten, de inquisitie, het decadente hofleven, de corrupte monarchie. Was dat niet vragen om moeilijkheden? Maar deze verklaring hield geen stand toen ook protestantse landen, zoals Zwitserland, last kregen van aardschokken. En hoe zat het met de goedheid van God als hij zoveel onschuldigen de dood had ingejaagd? Juist die kwestie hield de filosofische wereld bezig. Leibniz had verkondigd dat men op aarde in de beste van alle mogelijke werelden leefde. De Portugese ramp had dit optimistische denkbeeld de grond ingeboord. Met name Voltaire wierp zich op in deze kwestie en veegde de vloer aan met dit soort optimisme. In zijn vermaard geworden Poeme sur le Désastre de Lisbonne trok hij niet ten strijde tegen een goddelijke Voorzienigheid, maar wel viel hij het fatalisme aan dat het idee van de beste der werelden impliceerde. Ook vroeg hij zich af wat de bedoeling van God dan wel geweest kon zijn wanneer deze ramp een straf was. Waarom moesten dan zoveel onschuldigen sterven, zoals kinderen? En was Lissabon wel zo veel zondiger dan Londen of Parijs? Een antwoord had hij niet en ook wist hij niet hoe hij het kwaad kon verzoenen met een goedertieren God. Troostrijk was het gedicht dus niet, wel realistisch en in die zin modern. Ten slotte: ook natuurwetenschappers wierpen zich op de kwestie en zochten naar een natuurkundige verklaring. Bestonden er onderaardse stormen en vuurhaarden? Waren de aardbevingen het gevolg van elektrische ontploffingen? Sloeg, anders gezegd, de bliksem in de aarde? Of was er een chemische re-ctie? Geleerden bogen zich over de kwestie. Vragenlijsten werden door heel Europa rondgestuurd om de gebeurtenissen zo exact mogelijk te reconstrueren. Artikelen en dikke studies verschenen. En hoewel er veel objectief materiaal werd verzameld en verwerkt, bleef de oorzaak — de enorme spanningen die langs een geologische breuklijn tot ontlading komen — nog ruim een eeuw op zich wachten. Het arme Lissabon herstelde zich maar langzaam van de ramp. Van de optimistische herstelplannen kwam weinig terecht; Brazilië, eeuwenlang goed voor een gestage import van goud, verklaarde zich onafhankelijk, Portugal was zo goed als bankroet. Maar omstreeks 1820 ontstond, zo schrijft Paice, de fado. Een optimist zou zeggen: in die muziek ligt de winst van de grote ramp: weemoed en verlangen naar het verre en verloren Brazilië en naar een bloeiend Lissabon van vóór 1 november 1755. ROELOF VAN GELDER
|
