Het beroemde Mostar
Er volgt nu een bijzonder mooie weg door het ruige bergland, een voortzetting
van de bergen in Montenegro. In de diepe canyons bruisen wilde waterstromen. Ik
wist niet dat Bosnië zo’n aantrekkelijke streken had. Even na de middag bereiken
we Mostar, een stad de op de werelderfgoedlijst van de Unesco staat. Daar worden
we rondgeleid door een vloeiend Duits sprekende studente, die taal had ze in
Düren (niet ver van mijn woonplaats Roermond) geleerd. Zij doet het goed en
informeert ons over de achtergronden van de historische feiten en de gebouwen
wijken rondom ons. Zij toont ons ook de verwoeste gebouwen die na de oorlog niet
meer zijn opgebouwd, vol kogelgaten en granaatinslagen. Ik wijs haar erop dat
haar stad Düren in WO II nog veel meer destructie heeft gekend: 80% van de stad
lag in puin na een geallieerd bombardement. Op de parkeerplaats staan enkele
bussen met opvallende beschilderingen. Het betreft pelgrimsbussen afkomstig uit
het nabij gelegen Bosnische Medjugorje. In het begin van de jaren ’80 van de
vorige eeuw verscheen in Medjugorje de Maagd Maria aan een aantal tieners.
Sindsdien is Medjugorje uitgegroeid tot één van de grootste Rooms Katholieke
bedevaartsoorden in de wereld. De bedevaartgangers hebben ook culturele
belangstelling, vandaar dat er vanuit het heilig oord ook excursies naar Mostar
worden georganiseerd.
Natuurlijk staat de befaamde brug ook op het programma. Na door de Kroaten
verwoest te zijn is hij inmiddels weer in oude luister hersteld. Jongemannen
willen er voor een geldelijke vergoeding wel vanaf duiken, maar de toeristen
houden hun hand op de knip. Rondom de brug heeft zich allengs een toeristisch
circus ontwikkeld. Van een authentieke sfeer is weinig meer te bespeuren: de
nauwe straatjes zijn met gladde keitjes geplaveid en worden geflankeerd door
tientallen souvenirkraampjes, boetiekjes en restaurantjes. De handelaren spreken
er naar oriëntaals gebruik vele talen van de wereld: "Achtentachtig
allemachtig prachtig...", dat moet dus voor Nederlands doorgaan. Een gouwe
ouwe is natuurlijk ook het bekende "Hollanda? Alleen kijke, nie kope!".
(Die heb ik zelfs in het verre Hongkong gehoord.) Ze generen zich niet om
oorlogstuig aan de man te brengen. Ik blijf er een tijdje met groepsgenoten
hangen op een exclusief terras boven de rivier de Neretva. Om vier uur wordt het
vertreksein gegeven: op naar de hoofdstad Sarajevo!
Oude Brug (Mostar, Bosnië en
Herzegovina)
De brug van
Süeyman de Grote, die het verleden en de toekomst verbindt
"De Oude Brug stimuleerde de
ontwikkeling van de stad, die er zijn bestaansrecht aan ontleende."
De ruim vier eeuwen oude brug verbond het
Ottomaanse rijk met te veroveren steden in het Westen. De herbouwde
brug, die in 2004 of was, trekt nog steeds duikers die een lange
traditie voortzetten.
De prachtige stenen boog die de Neretva
overspant, vat de geschiedenis van Bosnië in een architectonisch
meesterwerk. De Oude Brug (Stari Most) ontstond in opdracht van
sultan Süleyman de Grote na diens veldtochten op de Balkan in 1566.
Men vroeg de architectuur student Hayruddin de plannen te maken,
waarna de bouw meteen begon. Vanwege geruchten van een radicaal en
onwerkbaar ontwerp plande Hayruddin zijn eigen begrafenis voor de
dag dat de brug werd geopend en de steigers verwijderd werden.
Gelukkig bleken de geruchten onjuist. De naam Stari Most en de
stadsnaam Mostar komen van de torens aan de uiteinden van de brug en
de eenheid van Ottomaanse soldaten die de overgang bewaakten. Beide
werden 'Mostari', 'Wachters van de Brug', genoemd.
De brug overspant 30 meter en verheft zich 24
meter boven de stroom van de Neretva. Over de 12 meter hoge boog
loopt een elegante weg van 4 meter breed. De brug was destijds de
langste enkele overspanning ter wereld. Voor Süleyman diende hij
allereerst om de rijke steden aan de Dalmatische kust bereikbaar te
maken voor zijn legers. Dankzij de brug kon men ook handelen met het
bergachtige Bosnische binnenland, dat rijk aan zilver was, en
kostbaar zout uit de zoutpannen van Dalmatië snel naar dorpen in
het binnenland vervoeren.
De brug werd verwoest op 9 november 1993 door
Kroatisch artillerievuur tijdens de vuile burgeroorlog die
Joegoslavië in 1991 in zijn greep kreeg. Toen dit nieuws Sarajevo
bereikte, riep de regering ondanks het beleg en de verwoesting van
Sarajevo zelf een dag van nationale rouw uit. De verwoesting van de
Oude Brug tekende het zinloze en tomeloze bloedvergieten van de
burgeroorlog. Na jarenlang geharrewar werd de brug onder supervisie
van de Unesco herbouwd en in juli 2004 heropend.
Mostar, tragisch symbool van verbroedering
Stari Grad, het Turkse centrum van Mostar, staat sinds
begin dit jaar op de Werelderfgoedlijst van UNESCO. De Ottomaanse huizen en de
16de -eeuwse brug zijn uit de puinhopen van de burgeroorlog herrezen als een
symbool van vergiffenis en een nieuw begin. Het is de meest indrukwekkende
dagtocht vanuit Dubrovnik.
Het grafveld ligt honderd meter van het UNESCO - centrum, maar
ontbreekt in de verse brochures van toeristenbestemming Mostar. Verloren jonge
levens herinneren er aan de trieste burgeroorlog in voormalig Joegoslavië.
Hassan 1971-1993, Emir 1970-1993, Mirzo 1975-1993.
Hier, aan de boorden van de Neretva vochten Kroaten tegen
Bosniërs, Kroaten en Bosniërs tegen Serviërs en uiteindelijk moslims tegen
christenen. Het monumentale stadje werd door de strijdende partijen helemaal
kapotgeschoten. En uiteindelijk bezweek in november 1993 ook de oude brug, de
Stari Most waaraan het stadje zijn naam dankt.
De herbouw van de brug en de Turkse wijk en de plaats op de
Werelderfgoedlijst moeten een nieuw begin symboliseren, maar een bezoek aan
Mostar maakt duidelijk dat er nog een lange weg te gaan is. De grens tussen
Kroatië en Bosnië - Hercegovina is niet het probleem en blijkt slechts een
formaliteit. Het is het stadje zelf. Ondanks de fraaie gevels en de bijzondere
brug hangt er een grauwsluier overheen. Misschien niet als je bij de brug
blijft, wel als je een beetje verder kijkt, want de littekens van de oorlog zijn
zichtbaar en voelbaar.
Een vriendelijke vraag aan een jong stelletje of ze Engels
of Duits spreken wordt beantwoord met woorden die uit een mitrailleur lijken te
komen WE – HATE – GERMANS. Het zijn Bosniërs die de Kroaten verantwoordelijk
houden voor alle ellende. En Kroaten zijn fascisten en dus Duitsers. De
samenleving die uit Bosniërs, Kroaten en een Servische minderheid bestaat, is er
nog altijd ontwricht en afkomst is bepalend. Van de 25.000 inwoners die Mostar
ooit telde, keerden er bijna 10.000 niet terug.
De bewoners zijn er wel in geslaagd om van de nood een
deugd te maken. Ze hebben de oorlog tot handelswaar verheven. In de winkeltjes
is behalve veel van hetzelfde, ook een boel oorlogsmemorabilia te koop. Hulzen
met Mostar erin gegraveerd, namaakpistolen, bajonetten en partizanenpetjes die
oud zijn of lijken.
Hoewel het misschien geen uitstapje vol vrolijkheid is,
boeit het bezoek aan Mostar elke seconde. Een eenvoudige fototentoonstelling
naast de oude brug laat zwart-wit beelden zien van het stadje tijdens de oorlog.
Eén grote ruïne, waarin meer dan 2.000 slachtoffers vielen. Vanaf de talrijke
terrassen boven de Neretva is er eersteklas uitzicht op de nieuwe oude brug en
de Ottomaanse huizen aan de overkant. Tjonge, wat is dit eigenlijk een prachtige
plek. De architectuur, de brug, het blauw van de rivier, de bergen erboven.
Romantischer kun je het eigenlijk niet krijgen. Maar hoe kun je hier ooit nog
ongedwongen en vrij tafelen, zonder aan de waanzin van die oorlog te denken?
Er zijn vanuit Dubrovnik georganiseerde excursies, maar
neem liever een huurauto (€40-€60 per dag). Dan bepaal je je eigen tempo en kun
je langs de mooie route nog een paar stops maken. Het is anderhalf uur rijden en
je kunt de auto probleemloos parkeren nabij de oude stad. Er zijn geen berichten
van onveiligheid voor bezoekers. Geld wisselen hoeft niet. Je kunt er betalen
met euro’s of Kroatische kuna.
Sie zählt zu den Schätzen
der Welt, doch sie ist nicht nur ein Architekturdenkmal. Sie ist
Erbe der Menschheit in doppelten Sinn: Denkmal der Baukunst und
Sinnbild für Zerstörung. 'Stari Most', die alte Brücke in der
bosnischen Stadt Mostar.
Und sie ist ein Symbol für
'Wiederaufbau'. Die Brücke gab der Stadt ihren Namen, in der
Landessprache heißt Brücke 'Most', und die Brückenwächter wurden
'Mostari' genannt. Der hochgewölbte, steinerne Brückenbogen über
die Neretwa, ließ die Stadt Mostar zu einem wichtigen und
wohlhabenden Ort werden. Die 'Stari Most' verband das Hinterland
mit der Adria. In das Gedächtnis der Einwohner von Mostar aber
ist ein Datum eingebrannt: der 9. November 1993. An diesem Tag
brachten die Granaten der kroatischen Artillerie das
weltbekannte Denkmal, die schönste Brücke auf dem Balkan, zum
Einsturz. Für viele Bewohner stürzte nicht nur ein Brückenbogen,
für sie brach eine Welt zusammen.
Die elegante Brücke, für
die Einwohner von Mostar war er Teil ihres täglichen Lebens, und
das seit 450 Jahren, 1566 war sie erbaut worden.
In jahrelanger
internationaler Zusammenarbeit wurde jetzt eine Kopie des
zerstörten Originals Stein für Stein hergestellt. Die Brücke von
Mostar ist der erste Schatz des UNESCO-Welterbes, bei dem die
Weltorganisation über ihre ursprüngliche Zielsetzung hinausging,
sie bewahrte nicht nur Monument des Weltkulturerbes, sie
unterstützte auch die Rekonstruktion eines zerstörten Denkmals.
Wenn auch mit dem Wiederaufbau der Brücke die sichtbare Wunde
aus dem Bürgerkrieg im Juli 2004 geschlossen werden konnte, es
wird noch lange dauern, bis der Abgrund überbrückt ist.
Daten & Fakten
UNESCO-Ernennung:15.07.2005
1452 Erstmalige urkundliche
Erwähnung des Ortes als türkische Gründung
